Sốt cao nhưng chân tay lạnh là tình trạng khiến nhiều người lo lắng, đặc biệt khi xảy ra ở trẻ nhỏ. Có trường hợp nhiệt độ đo được 39–40°C, người nóng ran nhưng bàn tay, bàn chân lại lạnh, thậm chí da hơi tái hoặc nổi vân tím. Lúc này, nhiều người không biết nên ủ ấm, lau người, cho uống thuốc hạ sốt hay đưa đi viện ngay.
Thực tế, sốt cao kèm chân tay lạnh có thể là phản ứng tạm thời khi cơ thể đang tăng thân nhiệt, nhưng cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo bệnh nặng nếu đi kèm da tái, môi tím, lừ đừ, thở nhanh, nôn nhiều, phát ban, tiểu ít hoặc mệt bất thường. Vì vậy, khi chăm sóc người sốt, không chỉ nhìn vào con số trên nhiệt kế mà cần quan sát toàn trạng người bệnh.
Vì sao sốt cao nhưng chân tay lại lạnh?
Sốt cao chân tay lạnh cần được theo dõi toàn trạng để phát hiện sớm dấu hiệu nguy hiểm
Sốt là phản ứng tự vệ của cơ thể khi hệ miễn dịch nhận diện tác nhân gây bệnh như virus, vi khuẩn hoặc các yếu tố gây viêm. Khi đó, trung tâm điều nhiệt ở não điều chỉnh thân nhiệt tăng lên để hỗ trợ cơ thể chống lại tác nhân gây bệnh. Người bệnh có thể thấy nóng, đau nhức, mệt mỏi, ớn lạnh hoặc rét run.
Trong giai đoạn đầu của cơn sốt, cơ thể có thể co mạch ngoại vi, tức là làm hẹp các mạch máu ở da, bàn tay và bàn chân để giữ nhiệt cho các cơ quan quan trọng bên trong. Vì máu đến tay chân giảm tạm thời nên bàn tay, bàn chân có thể lạnh dù thân nhiệt đang cao. Đây là lý do có người vừa sốt cao vừa rét run, cảm giác lạnh dù nhiệt độ thực tế đang tăng.
Khi thuốc hạ sốt có tác dụng hoặc cơn sốt qua đỉnh, mạch máu ngoại vi giãn ra, da ấm hơn, người bệnh có thể đổ mồ hôi và thấy dễ chịu hơn. Tuy nhiên, nếu chân tay lạnh kéo dài, không cải thiện sau khi hạ sốt, hoặc kèm lơ mơ, vật vã, da tái xám, môi tím, thở nhanh, mạch nhanh yếu thì không nên xem là sốt thông thường.
Đo nhiệt độ đúng cách giúp đánh giá chính xác tình trạng sốt và xử trí kịp thời
Sốt cao chân tay lạnh thường gặp trong bệnh nào?
Nguyên nhân thường gặp nhất là các bệnh nhiễm virus như cảm lạnh, cúm, sốt virus, viêm đường hô hấp trên hoặc COVID-19. Người bệnh thường sốt đột ngột, đau đầu, đau mỏi cơ, ớn lạnh, đau họng, ho, sổ mũi, chán ăn và mệt rã rời. Trong 1–2 ngày đầu, sốt có thể tăng nhanh làm tay chân lạnh và rét run.
Ở trẻ nhỏ, sốt cao chân tay lạnh cũng có thể gặp khi trẻ bị viêm họng, viêm tai giữa, viêm phổi, nhiễm trùng tiêu hóa hoặc nhiễm trùng tiết niệu. Trẻ càng nhỏ, khả năng điều hòa thân nhiệt càng chưa hoàn thiện nên biểu hiện sốt đôi khi không điển hình. Có trẻ sốt cao nhưng vẫn chơi, nhưng cũng có trẻ sốt vừa đã mệt nhiều, bỏ bú, quấy khóc hoặc ngủ li bì.
Một nguyên nhân cần đặc biệt lưu ý là sốt xuất huyết. Bệnh có thể khởi phát bằng sốt cao đột ngột, đau đầu, đau hốc mắt, đau mỏi người, buồn nôn, mệt nhiều. Giai đoạn nguy hiểm thường rơi vào ngày thứ 3 đến ngày thứ 7 của bệnh, đôi khi đúng lúc người bệnh bắt đầu giảm sốt. Nếu sau khi hạ sốt mà người bệnh mệt hơn, đau bụng, nôn nhiều, chảy máu cam, chảy máu chân răng, đi ngoài phân đen, tay chân lạnh, vật vã hoặc lừ đừ thì cần đi khám ngay.
Ngoài ra, sốt cao kèm tay chân lạnh cũng có thể liên quan đến nhiễm khuẩn nặng, viêm màng não hoặc nhiễm khuẩn huyết. Đây là các tình huống nguy hiểm, cần được đánh giá y tế sớm nếu có đau đầu dữ dội, cứng cổ, sợ ánh sáng, phát ban không mất khi ấn, co giật, lơ mơ, thở nhanh hoặc da tái tím.
Khi nào có thể theo dõi, khi nào là nguy hiểm?
Không phải cứ sốt cao chân tay lạnh là nguy hiểm. Nếu người bệnh vẫn tỉnh táo, gọi hỏi đáp ứng tốt, da không tím tái, còn uống được nước, đi tiểu bình thường và dễ chịu hơn sau khi hạ sốt, có thể tiếp tục theo dõi tại nhà.
Ngược lại, cần thận trọng nếu chân tay lạnh đi kèm các dấu hiệu bất thường. Ở trẻ em, các dấu hiệu như da tái, da nổi bông tím, môi tím, bỏ bú, không uống được, tiểu ít, khóc không có nước mắt, mắt trũng, thở nhanh, rút lõm lồng ngực, lừ đừ, khó đánh thức hoặc co giật đều cần được đưa đi khám sớm.
Ở người lớn, cần đi khám nếu sốt cao kèm mệt lả, lú lẫn, khó thở, đau ngực, đau đầu dữ dội, cứng cổ, đau bụng nhiều, nôn liên tục, phát ban lan nhanh, chảy máu bất thường hoặc tiểu rất ít. Đặc biệt, sốt cao nhưng tay chân lạnh, da tái, vã mồ hôi lạnh, mạch nhanh, người vật vã hoặc lơ mơ là dấu hiệu không nên chờ theo dõi tại nhà.
Cách xử trí khi sốt cao nhưng chân tay lạnh
Việc đầu tiên là đo nhiệt độ bằng nhiệt kế, không chỉ sờ trán hoặc sờ tay chân để phán đoán. Nên ghi lại nhiệt độ, thời điểm sốt, thuốc đã dùng và triệu chứng đi kèm để theo dõi diễn tiến bệnh.
Nếu nhiệt độ từ khoảng 38,5°C trở lên, hoặc người bệnh sốt kèm đau nhức, mệt nhiều, khó chịu rõ, có thể dùng thuốc hạ sốt phù hợp. Paracetamol là thuốc thường được dùng nhất. Với trẻ em, liều cần tính theo cân nặng, không tự ý dùng quá liều và không dùng nhiều thuốc cùng chứa paracetamol vì có thể gây hại gan. Không dùng aspirin để hạ sốt cho trẻ em.
Ibuprofen có thể dùng trong một số trường hợp, nhưng cần tránh nếu nghi sốt xuất huyết, người bệnh đang mất nước, nôn nhiều, đau dạ dày, bệnh thận hoặc trẻ nhỏ chưa có chỉ định phù hợp. Khi nghi sốt xuất huyết, không tự dùng ibuprofen hoặc aspirin vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu.
Khi tay chân lạnh, không nên ủ kín bằng nhiều lớp áo hoặc chăn dày. Cách này làm cơ thể khó thoát nhiệt, có thể khiến sốt tăng cao hơn. Nên cho người bệnh mặc quần áo rộng, thoáng, nằm ở phòng thông khí, tránh gió lùa trực tiếp nhưng không để quá bí. Nếu người bệnh đang rét run nhiều, có thể đắp chăn mỏng tạm thời. Khi hết rét run hoặc thân nhiệt đang cao, cần nới bớt chăn áo để cơ thể tỏa nhiệt.
Hạ sốt đúng cách bằng mặc thoáng, lau ấm và bù nước giúp cơ thể thoát nhiệt an toàn
Có thể lau người bằng nước ấm, tập trung ở trán, cổ, nách, bẹn, lòng bàn tay và lòng bàn chân. Không dùng nước đá, khăn lạnh hoặc cồn để lau người. Làm lạnh đột ngột có thể khiến mạch máu co lại mạnh hơn, người bệnh rét run nhiều hơn và khó hạ nhiệt. Lau cồn còn có nguy cơ kích ứng da hoặc gây hại, nhất là ở trẻ nhỏ.
Bù nước và nghỉ ngơi đúng cách
Khi sốt, cơ thể mất nước nhiều hơn qua hơi thở, mồ hôi và giảm ăn uống. Thiếu nước có thể làm người bệnh mệt hơn, đau đầu hơn và hạ sốt kém hơn. Vì vậy, nên cho người bệnh uống nước thường xuyên, từng ngụm nhỏ.
Có thể dùng nước ấm, oresol pha đúng hướng dẫn, nước cháo loãng, nước canh, sữa hoặc dung dịch bù điện giải phù hợp. Không pha oresol đặc hơn hướng dẫn vì có thể gây rối loạn điện giải. Với trẻ còn bú mẹ, nên tăng số lần bú. Nếu trẻ nôn, có thể cho uống từng thìa nhỏ, chia nhiều lần.
Sau một đợt sốt virus, người bệnh có thể còn mệt vài ngày do cơ thể vừa trải qua quá trình viêm và tiêu hao năng lượng. Nên nghỉ ngơi, ăn mềm dễ tiêu, uống đủ nước, tránh vận động nặng quá sớm. Nếu hết sốt nhưng vẫn mệt lả, khó thở, đau ngực, chóng mặt nhiều hoặc ăn uống kém kéo dài, cần đi khám.
Những sai lầm cần tránh
Sai lầm thường gặp nhất là thấy tay chân lạnh nên ủ thật kín. Điều này có thể làm thân nhiệt tăng nhanh và khiến người bệnh khó hạ sốt hơn. Sai lầm thứ hai là chườm đá, tắm nước lạnh hoặc lau cồn. Những cách này không giúp hạ sốt an toàn, thậm chí có thể làm người bệnh rét run, co mạch và mệt hơn.
Một sai lầm khác là tự ý dùng kháng sinh khi thấy sốt cao. Phần lớn trường hợp sốt virus không cần kháng sinh. Kháng sinh không giúp hạ sốt nhanh hơn nếu nguyên nhân là virus, ngược lại còn có thể gây rối loạn tiêu hóa, dị ứng thuốc và tăng nguy cơ kháng kháng sinh.
Khi nào cần đi khám ngay?
Cần đưa người bệnh đi khám ngay nếu sốt cao chân tay lạnh kèm lừ đừ, khó đánh thức, co giật, thở nhanh, khó thở, môi tím, da tái xám, da nổi bông tím, đau đầu dữ dội, cứng cổ, nôn liên tục, đau bụng nhiều, phát ban bất thường, chảy máu cam, chảy máu chân răng, đi ngoài phân đen, tiểu ít, bỏ bú, không uống được hoặc có dấu hiệu mất nước.
Trẻ dưới 3 tháng tuổi nếu sốt từ 38°C trở lên cần được khám sớm. Trẻ từ 3–6 tháng tuổi, người cao tuổi, phụ nữ mang thai, người có bệnh tim mạch, bệnh phổi, bệnh thận, bệnh gan, suy giảm miễn dịch hoặc đang dùng thuốc ức chế miễn dịch cũng cần thận trọng hơn.
Câu hỏi thường gặp
Sốt cao nhưng chân tay lạnh có nguy hiểm không?
Có thể không nguy hiểm nếu người bệnh vẫn tỉnh táo, da hồng, thở bình thường, uống được nước, đi tiểu bình thường và dễ chịu hơn sau khi hạ sốt. Tuy nhiên, nếu tay chân lạnh kèm da tái, môi tím, lừ đừ, thở nhanh, nôn nhiều, phát ban hoặc tiểu ít thì cần đi khám sớm.
Trẻ sốt cao chân tay lạnh có nên đắp chăn không?
Không nên ủ kín hoặc đắp chăn dày. Có thể đắp chăn mỏng nếu trẻ đang rét run, nhưng khi trẻ hết run hoặc thân nhiệt đang cao, cần mặc thoáng để cơ thể thoát nhiệt.
Nghi sốt xuất huyết thì dùng thuốc hạ sốt nào?
Khi nghi sốt xuất huyết, thường ưu tiên dùng paracetamol đúng liều. Không tự dùng aspirin hoặc ibuprofen vì có thể làm tăng nguy cơ chảy máu. Nếu sốt cao, mệt nhiều, đau bụng, nôn nhiều, chảy máu hoặc tay chân lạnh, cần đi khám sớm.
Sốt xuất huyết cần được đi khám sớm khi có đau bụng, nôn nhiều, chảy máu hoặc tay chân lạnh
Sốt cao nhưng chân tay lạnh có thể là phản ứng co mạch khi cơ thể đang tăng thân nhiệt, thường gặp trong giai đoạn đầu của sốt virus. Tuy nhiên, tình trạng này cũng có thể là dấu hiệu cảnh báo nếu đi kèm da tái, môi tím, lừ đừ, thở nhanh, nôn nhiều, mất nước, phát ban hoặc mệt bất thường.
Cách xử trí đúng là đo nhiệt độ, dùng thuốc hạ sốt đúng liều khi cần, mặc thoáng, lau ấm, bù nước và theo dõi sát toàn trạng. Không nên ủ kín quá mức, không chườm đá, không lau cồn và không tự ý dùng kháng sinh. Nếu người bệnh thuộc nhóm nguy cơ cao hoặc có dấu hiệu nặng, cần đi khám sớm để được đánh giá và điều trị kịp thời.
